Việc loại trừ ngư dân nhỏ lẻ châu Phi khỏi các thỏa thuận thương mại quốc tế đang cản trở mục tiêu phát triển bền vững về việc làm và tăng trưởng. Tác động kéo dài tới sinh kế, an ninh lương thực và quản lý thủy sản bền vững đòi hỏi hành động cấp thiết.
Sự loại trừ ngư dân châu Phi khỏi các hiệp định thương mại giữa các chính phủ châu Phi và các quốc gia công nghiệp đã và đang tạo ra rào cản lớn đối với mục tiêu SDG 8 về việc làm tử tế và tăng trưởng kinh tế bền vững.
Thực trạng và tác động
Ngư dân quy mô nhỏ, vốn là trụ cột của nền kinh tế ven biển nhiều nước châu Phi, ngày càng bị lấn át bởi các cơ chế ưu tiên cho hoạt động thương mại quy mô lớn. Theo báo cáo của Inter Press Service (IPS, tháng 7/2025), nhiều thỏa thuận cho phép tàu nước ngoài tiếp cận vùng biển châu Phi mà bỏ qua nhu cầu của cộng đồng địa phương. Ủy ban Kinh tế Liên Hợp Quốc khu vực châu Phi (UNECA) cho biết sản lượng đánh bắt suy giảm do khai thác quá mức đã làm thu nhập của ngư dân nhỏ lẻ giảm tới 30% ở một số khu vực trong thập kỷ qua, đẩy nhiều cộng đồng vào nghèo đói hơn nữa.
Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đã thông qua Hiệp định về trợ cấp đánh bắt hủy hoại vào tháng 6/2022 nhằm kiềm chế khai thác quá mức, và đến tháng 4/2025 có 97/166 thành viên đã phê chuẩn. Tuy nhiên, việc thực thi còn chậm, đặc biệt ở nhiều quốc gia châu Phi thiếu cơ chế giám sát hiệu quả. Ở Tây Phi, các tàu lưới vòi nước ngoài hoạt động theo các hợp đồng được cho là đã góp phần đẩy giá cá địa phương tăng gấp ba lần trong giai đoạn 2021–2025, theo Amnesty International. Giá cả tăng kết hợp với nguồn lợi thủy sản giảm khiến ngư dân nhỏ lẻ khó cạnh tranh và bất bình đẳng kinh tế càng sâu sắc.
Một số nỗ lực giải quyết đang xuất hiện nhưng còn rời rạc. Ở Senegal, Liên hiệp các tổ chức nghề cá thủ công đã vận động để bảo vệ quyền lợi ngư dân nhỏ, kêu gọi hạn chế tiếp cận vùng biển cho tàu nước ngoài và thúc đẩy ngành chế biến tại chỗ. Sáng kiến này đã tạo ra mức tăng 15% về việc làm trong chế biến cá địa phương kể từ 2020, cho thấy giải pháp cộng đồng có thể góp phần đạt SDG 8.
Ghana triển khai Kế hoạch Quản lý Thủy sản (2022–2026) nhằm nâng cao thực hành khai thác bền vững và đặt mục tiêu tăng thu nhập cho ngư dân địa phương 20% vào năm 2026 thông qua quản lý nguồn lợi và tiếp cận thị trường tốt hơn.
Dự án và giải pháp
Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB) khởi động Dự án Phát triển chuỗi giá trị cạnh tranh trong nuôi trồng thủy sản và thủy sản bền vững trị giá 25,6 triệu USD dự kiến từ tháng 6/2025, nhằm thúc đẩy nuôi trồng trong nước ở các nước như Nigeria và Bờ Biển Ngà. Nigeria, nước nhập khẩu khoảng 3,6 triệu tấn cá mỗi năm, đang tập trung phát triển nuôi tilapia; kết quả ban đầu cho thấy tilapia đạt trọng lượng trung bình 600g sau sáu tháng, mở hướng giảm phụ thuộc nhập khẩu và tăng cường sinh kế cho ngư dân địa phương.
Lịch sử cho thấy các hiệp định thương mại thường bỏ qua lợi ích của ngư dân nhỏ. Một nghiên cứu năm 2015 của Đại học British Columbia phát hiện EU và Trung Quốc chỉ trả phí rất thấp để tiếp cận vùng biển Tây Phi giai đoạn 2000–2010, mang lại ít lợi ích cho cộng đồng địa phương. Hiện tại, các thỏa thuận giữa EU và Gambia cho phép tàu nước ngoài khai thác cá ngừ và cá chân đen (black hake) sắp hết hạn vào tháng 6/2025, gây tranh cãi về tính công bằng của các điều khoản.
Vai trò của cộng đồng quốc tế
Giải quyết vấn đề này đòi hỏi hợp tác quốc tế mạnh mẽ. Liên minh châu Phi (AU) cùng Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi (AfCFTA) có thể vận động chính sách ưu tiên nền kinh tế địa phương. Tại Diễn đàn Tạo việc làm châu Phi lần thứ ba (tháng 7/2025), các quan chức AU kêu gọi hành động táo bạo để giải quyết thách thức việc làm, nhấn mạnh vai trò của hội nhập khu vực và đổi mới số để tạo công ăn việc làm bền vững trong các ngành như thủy sản. AfCFTA được dự báo sẽ giúp tăng xuất khẩu lục địa tới 560 tỷ USD vào năm 2035, tạo khung để các nước châu Phi đàm phán điều khoản thương mại công bằng hơn cho ngư dân nhỏ.
Các tổ chức quốc tế như Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp (FAO) cũng đóng vai trò then chốt. Báo cáo rà soát tình trạng nguồn lợi thủy sản toàn cầu năm 2025 của FAO cho thấy 35% trữ lượng thủy sản toàn cầu đang bị khai thác không bền vững, nhưng 77% lượng cá tiêu thụ toàn cầu đến từ những nguồn được quản lý tốt. Điều này nhấn mạnh tiềm năng của các thực hành bền vững vừa bảo vệ môi trường vừa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, phù hợp với SDG 8 và SDG 14.
Việc ngư dân châu Phi bị gạt ra ngoài các thỏa thuận thương mại là lời nhắc nhở rõ ràng về thách thức trong việc đạt SDG 8. Các sáng kiến địa phương như vận động ở Senegal và đầu tư nuôi trồng ở Nigeria cho thấy hướng đi khả thi, nhưng để nhân rộng cần có hợp tác toàn cầu. Các nhà hoạch định chính sách, tổ chức khu vực và cơ quan quốc tế cần cùng xây dựng khuôn khổ thương mại bảo vệ lợi ích ngư dân nhỏ lẻ, đảm bảo việc làm tử tế và tăng trưởng kinh tế công bằng cho mọi người.
Độc giả muốn tìm hiểu thêm có thể tham khảo nền tảng kiến thức Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc và Hiệp định trợ cấp thủy sản của WTO để biết các nỗ lực quốc tế đang diễn ra.